xx |
xx |
![](albflag2.gif) |
![](2009-heading-alb2.gif) |
INFECTIOUS
DISEASE |
BAKTERIOLOGJIA |
IMUNOLOGJIA |
MIKOLOGJIA |
PARAZITOLOGJIA |
VIROLOGJIA |
|
VIROLOGJI
KAPITULLI 24
BAKTERIOFAGĖT
Dr. Gene Mayer
Professor Emerita
University of South Carolina School of Medicine
Pėrktheu:
Prof. Kristaq BĖRXHOLI
Fakulteti i Mjekėsisė Veterinare
Departamenti i Shėndetit Publik Veterinar
Tiranė ALBANIA - SHQIPĖRI
|
ANGLISHT |
En
Espańol |
|
Let us know what you think
FEEDBACK |
KERKO |
Universiteti i Prishtinės |
|
![](../Spanish-Virology/btn_next.gif) |
Logo image © Jeffrey
Nelson, Rush University, Chicago, Illinois and
The MicrobeLibrary |
OBJEKTIVAT E TĖ MĖSUARIT
Tė
pėrshkruajė pėrbėrjen e pėrgjithshme dhe strukturėn e bakteriofagut
Tė diskutojė procesin infektiv si dhe ciklin e shumzimit litik
Tė sqarojė ciklin lizogjenik dhe rregullimin e tij
© CellsAlive
- James A. Sullivan |
HYRJE
Pėrcaktimi
Bakteriofagėt (fagėt)
janė parazitė intraqelizorė obligativė qė shumzohen nė brėndėsi tė
bakterieve duke pėrdorur disa ose tė gjitha makineritė biosintetike tė
bujtėsit ( virusė qė infektojnė bakteriet.).
Ka shumė ngjashmėri
midis bakteriofagėve dhe virusėve tė qelizave tė kafshėve. Kėshtu ,
bakteriofagėt mund tė shifen si model sistemi pėr virusėt e qelizės sė
kafshėve. Pėr tė njohur ciklin jetėsor tė bakteriofagėve ėshtė e nevojshme
tė kuptojmė njė prej mekanizmave nėpėrmjet tė cilave genet bakterialė mund
tė transferohen nga njė bakter tek tjetri.
Dikur mendohej se pėrdorimi i bakteriofagėve mund tė ishte njė rrugė
efektive pėr tė trajtuar infeksionet bakteriale, por u pa shumė shpejt se
fagėt largohen shumė shpejt nga organizmi dhe kėshtu kishin shumė pak vlerė
klinike. Megjithkėtė, bakteriofagėt pėrdoren nė diagnostikėn laboratorike
pėr identifikimin e bakterieve patogjenė (tipizimi me anėn e fagut-fago
tipizimi). Megjithėse tipizimi me anėn e fagut nuk pėrdoret nė rutinėn
klinike laboratorike, ajo pėrdoret nė laboratorėt e referencės pėr qėllime
epidemiologjike. Kohėt e fundit ėshtė zhvilluar njė interes i ri nė
mundėsinė e pėrdorimit tė bakteriofagėve pėr trajtimin e infeksioneve
bakteriale dhe nė profilaksi. Nėse bakteriofagėt do tė pėrdoren nė mjekėsinė
klinike mbetet pėr tu pėrcaktuar mė vonė
|
FJALĖ
KYĒE
Bakteriofagu
Tipizimi i fagut
Kapsida
Bishti
Mbulesa kontraktuese
Pjata bazale
Fimbrat e bishtit
Fagu virulent
Eklipsi
m-ARN e hershme dhe e vonshme
Pllakat
Pfu
Lizogjenia
Fagu i temperuar
Profagu
Lizogjenia
Fundet kohezive
Rekombinimi vend-specifik
Rekombinimi
Represioni
Induktimi
Ndryshimi lizogjenik
Bakteriofagu T4 (TEM x390,000)
©
Dennis Kunkel Microscopy, Inc.
Used ėith permission
Bakteriofagu
T4 mikrografi elektronike me ngjyrim negativ
©
ICTV.
Figura 1 Struktura e bakteriofagut T4 |
PĖRBĖRJA DHE STRUKTURA E
BAKTERIOFAGĖVE
Pėrbėrja
Megjithėse
bakteriofagė tė ndryshme mund tė pėrmbajnė materiale tė ndryshme tė
gjithė pėrmbajnė acid nukleik dhe protein.
Sigurisht fagu,
me acid nukleik qė mund tė jetė ose ADN ose ARN por jo tė dy bashkė,
mund tė egzistojė nė forma tė ndryshme. Acidi nukleik i fagėve
shpesh pėrmban baza jo tė zakonshme ose tė modifikuara. Kėto baza
tė modifikuara mbrojnė acidin nukleik tė fagut nga nukleazat qė
shkatėrrojnė acidin nukleik tė bujtėsit gjatė infektimit tė fagut.
Madhėsia e acidit nukleik varion nė vartėsi tė fagut. Fagėt e
thjeshtė kanė acid nukleik qė tė kodojė vetėm pėr 3-5 produkte
genesh me madhėsi mesatare, ndėrsa fagėt mė kompleks mund tė kodojnė
pėr mbi 100 produkte genesh.
Numuri i
llojeve tė ndryshme tė proteinės dhe sasia e sejcilit lloj proteine
nė particelėn e fagut do tė variojė nė vartėsi tė fagut. Fagėt e
thjeshtė kanė shumė kopje vetėm tė njė ose dy proteinave, ndėrsa
fagėt kompleksė mund tė kenė shumė lloje tė ndryshme. Proteinat
funksionojnė nė infeksion dhe nė mbrojtjen e acidit nukleik nga
nukleazat nė ambient.
Struktura
Bakteriofagu
ka shumė forma dhe madhėsi tė ndryshme. Cilėsitė bazė strukturale tė
bakteriofagut janė tė ilustruara nė Figurėn 1, e cila tregon fagun
e quajtur T4.
Madhėsia
Fagu T4 ėshtė nga fagėt mė tė mėdhenj, ai ėshtė afėrsisht 200 nm
i gjatė dhe 80-100 nm i gjėrė. Fagėt e tjerė janė mė tė vegjėl.
Kufiri i shumicės sė fagėve luhatet midis 24-200 nm gjatėsi.
Koka
ose kapsida
Tė gjithė fagėt pėrmbajnė njė strukturė tė kokės qė ndryshon nė
madhėsi dhe formė. Disa janė ikozahedralė (20 brinjė) tė tjerėt
janė filamentozė. Koka ose kapsida ėshtė e pėrbėrė prej shumė
kopjeve tė njė ose mė shumė proteine. Nė brėndėsi tė kokės
gjėndet acidi nukleik. Koka vepron si mbulesė mbrojtėse pėr
acidin nukleik.
Bishti
Shumė, por jo tė gjithė fagėt, kanė bisht qė ėshtė i ngjitur nė
kokėn e fagut. Bishti ėshtė njė tub bosh nėpėrmjet tė cilit,
gjatė infektmit tė bakteries, kalon acidi nukleik. Nė fagėt mė
kompleksė tė ngjashėm me T4 , bishti rrethohet nga njė mbulesė
kontraktuese e cila mblidhet gjatė infektimit tė bakteries. Nė
fund tė bishtit, fagėt mė kompleksė tė ngjashėm me T4 kanė
njė pllakė bazale dhe njė ose mė shumė fimbra tė ngjitur nė tė.
Pllaka bazale dhe fimbrat e bishtit janė pjesėmarrės nė lidhjen
e fagut tek qeliza bakteriale. Jo tė gjithė fagėt kanė pllakė
bazale dhe fimbra tė bishtit. Nė kėtė rast, struktura tė tjera
marrin pjesė nė lidhjen e particelės sė fagut tek bakteriet.
INFEKSIONI I QELIZAVE TĖ BUJTĖSIT
Adsorbimi
Shkalla e parė
nė procesin e infeksionit ėshtė absorbimi i fagut tek qeliza
bakteriale. Kjo fazė ndėrmjetėsohet nga fimbrat e bishtit ose
nga disa struktura analoge nė kėto fagė qė janė tė varfėr me fimbra
tė bishtit dhe ėshtė e kthyeshme. Fimbrat e bishtit ngjiten tek
receptorėt specifikė nė qelizėn bakteriale dhe specifiteti i fagut
pėr bujtėsin (bakteria qė ėshtė e aftė tė infektohet), zakonisht
pėrcaktohet nga tipi i fimbrave tė bishtit qė ka fagu. Natyra e
receptorit bakterial ndryshon pėr bakterie tė ndryshme. Shembujtė
pėrfshijnė proteinat nė sipėrfaqen e jashtėme tė bakteries,LPS, pili
dhe lipoproteinat. Kėta
receptorė janė tek bakteria pėr qėllime tė tjera dhe fagu i
shfrytėzon ata pėr infektimin.
Ngjitja e pa kthyeshme
Ngjitja e fagut tek bakteria nėpėrmjet fimbrave tė bishtit ėshtė e
dobėt dhe ėshtė e kthyeshme. Lidhje e pa kthyeshme e fagut tek
bakteria ndėrmjetėsohet nga njė ose mė shumė komponentė tė pllakės
bazale. Fagėt me mungesė tė pllakės bazale kanė rrugė tė tjera pėr
tu lidhur ngushtėsisht tek qeliza bakteriale.
|
LĖVIZJE
Bakteriofagu
Kėrkon Quicktime
© Mondo Media
San Francisco, California 94107 USA and The MicrobeLibrary
|
Figura 2 Tkurja e mbulesės sė bishtit tė T4 |
Kontraktimi
i mbulesės
Lidhja e pa kthyeshme
e fagut tek bakteria rezulton nė kontraktimin e mbulesės (pėr ata fagė tė
cilėt kanė mbulesė tė bishtit) dhe tubi bosh i bishtit depėrton nėpėrmjet
mbulesės bakteriale (Figura 2). Fagėt, tė cilėt nuk kanė mbulesė
kontraktuese pėrdorin mekanizma tė tjerė pėr tė futur particelat e fagut
nėpėrmjet mbulesės bakteriale. Disa fagė kanė enzima qė tresin komponentė
tė ndryshėm tė mbulesės bakteriale.
Injektimi i
acidit nukleik
Kur fagėt kanė depėrtuar mbulesėn bakteriale, acidi nukleik
kalon nėpėrmjet tubit tė bishtit dhe futet nė qelizėn bakteriale. Zakonisht i
vetmi komponent i fagut, qė futet nė qelizėn bakteriale, ėshtė acidi nukleik.
Mbetjet e tjera tė fagut ,mbeten jashtė bakteries. Ka disa pėrjashtime kundrejt
kėtij rregulli. Kjo ėshtė e ndryshme nga virusėt e qelizave tė kafshėve tė
cilėt nė shumicėn e tyre particelat virale i fusin nė brėndėsi tė qelizės. Kjo
diferencė ndoshta vjen si pasojė e pa aftėsisė sė bakterieve pėr tė gėlltitur
materiale.
|
Figura
3 Cikli jetėsor i fagut litik.
![](../mayer/phage_4.gif)
Figura 4 Metoda pėr fagun litik |
CIKLI I SHUMZIMIT TĖ FAGUT
Fagėt litikė ose
virulentė
Pėrcaktimi
Fagė
litikė ose virulentė janė fagėt tė cilėt mund tė shumzohen vetėm tek
qeliza bakteriale dhe vrasin qelizėn bakteriale nėpėrmjet lizisit nė fund tė
ciklit jetėsor.
Cikli jetėsor
Cikli jetėsor i fagut litik paraqitet nė Figurėn 3.
Periudha e
eklipsit
Gjatė fazės sė eklipsit, asnjė particelė e fagut infektiv nuk
gjėndet brėnda ose jashtė qelizės bakteriale. Acidi nukleik i fagut merr nė
dorė makineritė biosintetike tė bujtėsit duke prodhuar si m-ARNs specifike
tė fagut ashtu dhe proteinat. Ka njė rregull nė shfaqjen e sintezės sė
makromolekulave tė fagut, njėsoj si ajo qė vrehet nė rastin e infeksioneve
virale tė kafshėve. m-ARNs e hershme kodojnė pėr proteinat e hershme tė
cilat nevojiten pėr sintezėn e ADN sė fagut dhe pėr shkatėrrimin e
biosintezės sė ADN, ARN dhe proteinės sė bujtėsit. Nė disa raste proteinat
e hershme degradojnė kromozomet e bujtėsit. Pasi ėshtė prodhuar ADN e fagut,
prodhohen m-ARNs dhe proteinat e vonshme. Proteinat e vonshme janė
proteina strukturale qė pėrmban fagu dhe gjithashtu janė proteina qė
nevojiten pėr lizisin e qelizės bakteriale. .
Faza e
akumulimit intra qelizor
Nė kėtė fazė acidi nukleik dhe proteinat
strukturale janė prodhuar dhe sistemuar dhe particelat infektive tė fagut
grumbullohen nė brėndėsi tė qelizės.
Faza e lizisit
dhe e ēlirimit
Pas njė periudhe kohe qeliza bakteriale fillon tė
lizohet si pasojė e grumbullimit tė proteinės lizuese tė fagut dhe fagu
intraqelizor ēlirohet nė terren. Numuri i particelave tė ēliruara pėr qelizė
bakteriale tė infektuar mund tė jetė mė i madh se 1000.
Metoda e fagut
litik
Metoda e pllakave
Fagu litik numėrohet me metodėn e formimit tė
pllakave. Pllaka ėshtė njė zonė e qartė e cila rezulton si pasojė e lizimit
tė bakterieve (Figura 4).
Ēdo
pllakė formohet nga njė fag i vetėm infektiv. Particelat infektive qė
shkaktojnė formimin e pllakės janė quajtur pfu (njėsi e formimit tė pllakave).
|
Figura. 5. Cirkularizimi i kromozomit tė fagut: fundet kohezive
Figura 6 Rekombinimet vend-specifik |
Fagu lizogjenik ose
temperat
(i butė)
Pėrcaktimi
Fagė
lizogjenikė ose temperatė janė ata fagė tė cilėt mund tė shumzohen ose
nėpėrmjet ciklit litik ose qė futen nė njė gjėndje tė qetė nė qelizė. Nė
kėtė gjėndje tė qetė shumica e geneve tė fagėve nuk janė tė transkriptuar.
Genoma e fagut ėshtė nė gjėndje tė ndrydhur. ADN e fagut nė kėtė gjėndje tė
ndrydhur ėshtė quajtur profag, pėr shkak se ai nuk ėshtė njė fag
porse ai ka potencialin pėr tė prodhuar fagė. Nė shumicėn e rasteve ADN e
fagut integrohet nė brėndėsi tė kromozomeve tė bujtėsit dhe ai replikohet
sė bashku me kromozomet e bujtėsit dhe kalon nė qelizat bija. Qeliza
prodhuese e profagut nuk ėshtė e infektuar nga
prezenca e profagut dhe gjėndja lizogjenike mund tė persistojė pa kufi.
Qeliza qė prodhon profagun ėshtė emėrtuar lyzogjen.
Fenomenet qė tė
shpien tek lizogjenia Fagu prototip: Lambda
Qarkullimi i fag
kromozomit
ADN e Lambda ėshtė njė molekulė lineare dy zinxhirorėshe
me njė regjion zinxhiror tė vogėl tė vetėm nė fundin 5'. Kėto funde
zinxhirorėshe tė vetme janė komplementarė (funde kohezive) kėshtu qė
mund tė kenė ēifte bazash dhe prodhojnė njė molekulė rrethore. Nė qelizė
fundet e lira tė rrethit mund tė ligatet pėr tė formuar njė
qark rrethor tė mbyllur siē dhe ėshtė ilustruar nė Figurėn 5.
Rekombinimet
vend-specifik
Fenomeni i rekombinimit, i katalizuar nga enzimat e
koduara tė fagut, ndodh midis njė vendi tė veēantė nė ADN rrethore tė fagut
dhe njė vendi tė veēantė nė koromozomin e bujtėsit. Rezultati ėshtė
integrimi i ADN sė fagut nė brėndėsi tė kromozomit siē ėshtė paraqitur nė
Figurėn 6.
Represioni i genomės sė fagut
Proteina e koduar e fagut, e quajtur represor, e prodhuar lidhet nė njė vėnd tė veēantė tė ADN sė fagut
, tė quajtur operator duke bllokuar transkriptimin e shumicės sė
geneve tė fagut me PĖRJASHTIM tė genit represor. Rezultati ėshtė njė
genomė stabile e fagut represor e cila integrohet mandej nė brėndėsi tė
kromozomės sė bujtėsit. Sejcili fag i temperuar do tė represojė vetėm ADN e
tij dhe jo atė nga fagė tė tjerė, kėshtu qė represioni ėshtė shumė specifik
(imuniteti kundrejt superinfeksionit me tė njėjtin fag).
|
Figura 7 Pėrfundimi i lizogjenisė.
Figura 8A SEM (Scanning electron micrograph) e qelizės sė Escherichia
coli me particelė tė fagut (i cili tregohet me pika tė bardha tė vogla)
tė ngjitura jashtė qelizės. © Scott Kachlany, Cornell
University Ithaca, Neė York, USA and The MicrobeLibrary
Figura 8B
SEM e qelizės sė E. coli me mbulesė tė dėmtuar tė qelizės si pasojė me
sa duket nga ēlirimi i fagut. Pasi fagu ėshtė replikuar brėnda qelizės
bujtėse, ay duhet tė ēlirohet nga qeliza bujtėse.Kjo ndodh shpesh nga
lizimi i qelizės.
© Scott Kachlany, Cornell University Ithaca, Neė York,
USA and The MicrobeLibrary
|
Fenomenet qė shpien nė
pėrfundimin e lizogjenisė
Nė kohėn qė njė bakter lizogjenik ėshtė i ekspozuar kundrejt
kushteve tė kėqija, gjėndja lizogjenike mund tė pėrfundojė. Ky process
ėshtė quajtur njė pėrfundim logjik. Kushtet, tė cilėt favorizojnė
pėrfundimin e lizogjenisė pėrfshijnė: tharjen, ekspozimin kundrejt rrezeve
UV ose radiacionit jonizues, ekspozimin kundrejt kimikateve mutagjenikė etj.
Kushtet e kėqija shkaktojnė prodhimin e proteazave (Proteinė A rec) e
cila shkatėrron proteinėn represore. Kjo mandej tė shpie nė shfaqjen e
geneve tė fagut, nė kthimin e procesit tė integrimit dhe shumzim litik.
Cikli litik ose
cikli lizogjenik
Pėrfundimi pėr lambda
pėr tu futur nė ciklin litik ose lizogjenik, kur ai futet pėr herė tė parė
nė qelizė, pėrcaktohet nga koncentrimi i represorit dhe proteina e fagut
tjetėr tė quajtur cro nė qelizė. Proteina cro bllokon sintezėn e
represorit dhe kėshtu parandalon vendosjen e lizogjenisė. Kushtet e
ambientit qė favorizojnė prodhimin e cro do tė shpien tek cikli litik ,ndėrsa
ato qė favorizojnė prodhimin e represorit do tė favorizojnė lizogjeninė.
Tė kuptuarit e
lizogjenisė
Model pėr
transformimin e virusėve tė kafshėve
Lizogjenia ėshtė njė system
modeli pėr transformimin e virusėve tė qelizave tė kafshėve.
Shndrimi
lizogjenik
Kur njė qelizė bėhet lizogjenike, rastėsisht gjenet ekstra
tė mbartura nga fagu arrijnė tė shprehen nė qelizė. Kėto gjene mund tė
ndryshojnė cilėsitė e qelizės bakteriale. Ky proces ėshtė quajtur lizogjenik
ose shndrimi i fagut. Ky mund tė jetė shndrim klinik qė do tė thotė se fagėt
lizogjenikė kanė treguar se mbartin gene qė mund tė modifikojnė antigjenin
O tė salmonelės, i cili ėshtė njė nga antigjenėt kryesorė kundrejt tė cilit
drejtohet pėrgjigjia immune. Prodhimi i toksinės nga Corynebacterium
diphtheriae ndėrmjetėsohet nga geni i mbartur nga fagu. Vetėm kėto shtame qė
janė ndryshuar nga lizogjenia janė patogjenė.
|
|
Kthehu
nė seksionin e virologji tė Microbiology and Immunology On-line
faqja sė fundi e ndėrruar nė
Monday, February 16, 2015 faqja mbahet nga
Richard Hunt
|